Industry

Zarzecze w latach okupacji niemieckiej (1939-1944)

Description
Zarzecze w latach okupacji niemieckiej (1939-1944)
Categories
Published
of 19
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
Related Documents
Share
Transcript
   ROCZNIK PRZEMYSKI, t. XLV: 2009 z. 4, HISTORIA ARKADIUSZ     MA Ś   LACH (Zarzecze) ZARZECZE W LATACH OKUPACJI NIEMIECKIEJ(1939-1944) Uwagi wst ę pne Nie ukazało si ę  dotychczas opracowanie po ś wi ę cona dziejom wsi Zarzecze k.Niska, w okresie okupacji niemieckiej, b ę d ą cej wówczas miejscem wielu wyda-rze ń , wa ż nych nie tylko dla jej mieszka ń ców, ale wpisanych w kontekst historiiszerzej rozumianej, nie tylko ograniczonej ramami geograficznymi pracy. Ź ródłaopublikowane i opracowania do niniejszego tematu s ą  do ść  obfite, dodatkowo wy-darzenia dotycz ą ce wsi w omawianym czasie uzupełniaj ą  tak  ż e relacje ś wiadków 1 ,których rola i znaczenie wzrasta przy opisywaniu epizodów słabo lub wcale nie-udokumentowanych (przykładem działalno ść  ZWZ-AK w Zarzeczu, co do którejbrak jakichkolwiek dokumentów). Obok relacji zebranych przez autora uwzgl ę d-niono równie ż  przekazy pisemne, opublikowane na łamach parafialnego pisemka„Flamma Vitae” (Płomie ń   Ż ycia). Wykorzystano tak  ż e w niniejszej pracy cenne ź ródło – Ksi ę g ę  ogłosze ń  ko  ś cioła parafialnego w Zarzeczu , z której pozyskano in-formacje dotycz ą ce funkcjonowania ko ś cioła w czasie okupacji, ale te ż  ogólnego ż ycia społeczno ś ci parafialnej i wiejskiej w tym okresie. Do opisania dziejówszkoły (i nie tylko) uwzgl ę dniono w przewa ż aj ą cej mierze Kronik  ę  szkoln ą .uwzgl ę dniono ponadto fragmenty r ę kopisu Wojciecha Sobiły, historyka rodemz Zarzecza. Kronika szkolna  w Zarzeczu, a tak  ż e Ksi ę ga ogłosze ń  ko  ś cioła para- fialnego w Zarzeczu k/Niska , nie zostały do tej pory wykorzystane jako ź ródłow ż adnej publikacji naukowej.Celem poni ż szego artykułu jest przedstawienie realiów i ż ycia ludno ś ci w oku-powanej miejscowo ś ci, w aspekcie wydarze ń  wrze ś nia 1939 i jego konsekwencji.Wa ż nym jej elementem jest te ż  wsi podziemna działalno ść  militarna, w któr ą  zaan-ga ż owało si ę  wielu mieszka ń ców. Artykuł ten z pewno ś ci ą  nale ż y traktowa ć  jakowst ę p do bardziej pogł ę bionych i drobiazgowych bada ń , np. w zakresie ż ycia reli-gijnego (bowiem Ksi ę ga   ogłosze ń  urywa si ę  w 1942 r.), funkcjonowania dworu,czy jawnej i tajnej o ś wiaty przez rozszerzenie kr ę gu osób relacjonuj ą cych. Z pew-no ś ci ą  dalsze dociekania pozwol ą  na u ś ci ś lenie faktów, wydarze ń  i dat. 1. Działania we wrze ś niu 1939 r.; pocz ą tki okupacji niemieckiej 1 wrze ś nia 1939 roku wojska niemieckie przekroczyły granice Polski. Ju ż  w po-cz ą tkowych dniach walk pierwsze niemieckie bombowce atakowały most na Sanie  1  Nagrywane oraz spisywane latem i jesieni ą  1998 r., w posiadaniu autora.  ARKADIUSZ MA Ś LACH__________________________________________________________________________________________ 208pod Zarzeczem, nie czyni ą c jednak  ż e powa ż niejszych szkód 2 . Przez most przeszłytysi ą ce uciekinierów z zachodu Polski kieruj ą c si ę  na Janów Lubelski, liczono bo-wiem na obron ę  tych terenów przez wycofuj ą ce si ę  oddziały Wojska Polskiego 3 .Wielu spo ś ród tych, którzy dotarli do Janowa, zgin ę ło, gdy ż  miasto to 8 IX zostałozbombardowane (ok. 350 osób). Naloty kontynuowano i w kolejnych dniach 4 .Pierwsi uciekinierzy poruszali si ę  jeszcze samochodami, które pó ź niej z braku pa-liwa porzucano Dochodziło nawet do tego, ż e za rower mo ż na było dosta ć  samo-chód, ale bez paliwa. Uciekinierzy szli przez pola, ł ą ki, lasami, natomiast wi ę kszeich skupiska gromadziły si ę  przy mo ś cie  5 .Wspomniany most miał znaczenie strategiczne. Organizacj ą  jego obrony zaj ą łsi ę  9 IX ppłk Górecki z pi ęć dziesi ę cioma ż ołnierzami, 4 ckm z oddziału ppłkaTrzebuni oraz setk  ą  „rozbitków”. Obron ę  zasiliła bateria 3/40 palu (pułku artyleriilekkiej). 11 IX dowodzenie przej ą ł ppłk Trzebunia, który był szefem bezpiecze ń -stwa Zakładów Południowych w Stalowej Woli. Okolice Zarzecza stały si ę  miej-scem gromadzenia i przegrupowywania znacznych sił wycofuj ą cych si ę  oddzia-łów polskich wchodz ą cych w skład armii „Kraków”, któr ą  dowodził gen. A. Szy-lling. W nocy, z 8 na 9 IX dotarł do Zarzecza 20 pułk piechoty wchodz ą cy w skład6 Dywizji Piechoty, któr ą  dowodził gen. Bernard Mond. 6 DP była cz ęś ci ą  GrupyOperacyjnej (GO) „Boruta” z głównodowodz ą cym gen. Spiechowiczem na czele.W nast ę pnych dniach docierały kolejne jednostki wchodz ą ce w skład 6 DP. Do-wództwo dywizji, maj ą ce swoja siedzib ę  w Ulanowie, 10 IX po południu przenio-sło si ę  do pobliskiej Huty Der ę gowskiej. W skład sztabu dywizji wchodzili: gen.B. Mond – dowódca, ppłk dypl. L. Zych – szef sztabu, kpt. dypl. W. Kirchmayer –oficer operacyjny oraz inni oficerowie, w tym ppłk R. Matuszek, dowódca 16 pp(id ą c przez Hut ę  Der ę gowsk  ą  od Ulanowa osi ą gn ą ł Krzaki Kły ż owskie 10 IXwieczorem). Przez dzie ń  11 IX oddziały GO nie były niepokojone. Na rozkaz do-wódcy 6 DP wyruszyła z dotychczas zajmowanych pozycji do rejonu lasów mi ę -dzy Frampolem a Biłgorajem (12 IX). Do obrony przepraw nad Sanem od Roz-wadowa po Ulanów pozostawiono oddziały ppłka Trzebuni. Tego samego dnia –12 IX na most w Zarzeczu nieprzyjaciel wykonał silny nalot. Chwil ę  potem poja-wiły si ę  hitlerowskie zmotoryzowane patrole. W tej sytuacji wspomniane mostyzostały wysadzone 6 .  2  Rkps W. Sobiły, s. 60; relacje: F. Nadziej oraz W. Szymczyk. 3  Rel. W. Szymczyk. 4    Z przeszło  ś ci Janowa Lubelskiego , red. D. Garbacz, Stalowa Wola 1990, s. 39-40; relacje: J. Mły-narskiego i W. Szymczyk. 5  Rel. J. Młynarskiego i W. Szymczyka; T.S. Krasnod ę bski, Wojna-konspiracja-represje. Wspo-mnienia byłego funkcjonariusza policji pa ń stwowej , w:  Losy policjantów    po   1 IX 1939 , red. P. Majer,A. Misiuk, Szczytno 1996, s. 133; J. Rzepecki,  Wspomnienia i przyczynki historyczne , wyd. 2 rozsz.,Warszawa 1983, s. 156. 6  W. Steblik, Walki armii „Kraków” w odwrocie znad Nidy i Dunajca nad San. Zako ń czenie ,„Wojskowy Przegl ą d Historyczny”, t. 15, 1970, nr 2, s. 159; ten ż e,  Armia „Kraków” 1939 , Warsza-wa 1975, s. 530; ten ż e, Odwrót armii „Kraków” znad Nidy i Dunajca nad San , „Wojskowy Przegl ą dHistoryczny”, t. 12, 1967, nr 3, s. 123, 131, 137; L. Głowacki,  Działania wojenne na Lubelszczy  ź  nie  ZARZECZE W LATACH OKUPACJI NIEMIECKIEJ (1939-1944)__________________________________________________________________________________________ 209W tym dniu dowództwo GO „Jagmin” (wcze ś niej „ Ś l ą sk”) zainstalowało si ę w Rozwadowie; 13 IX zmieniło miejsce postoju i zatrzymało si ę  w K ą tach (Ka-tach). Rozkaz wieczorny przewidywał przepraw ę  sił GO przez San w nocy z 13 na14 IX. 23 DP miała osi ą gn ąć  Krzaki-Zdziary-Hut ę  Der ę gowsk  ą , za ś  55 DP Kły- ż ów-Pysznic ę . Obydwie dywizje miały dozorowa ć  na wyznaczonych pozycjachSan i pobliski teren. Wyznaczono te ż  zadania pozostałym zgrupowaniom. Oddzia-łom udało si ę  przekroczy ć  San w cało ś ci. Wieczorem miały podj ąć  dalszy marszw kierunku Momoty Górne-Huta Krzeszowska-Biłgoraj. Zanim jednak do tego do-szło, w dzie ń  Niemcy podeszli pod San, uderzaj ą c pod Zarzeczem i na północ odUlanowa. Pierwsze próby przekroczenia rzeki przez nieprzyjaciela zniweczyły ba-taliony ppłka Trzebuni. Jednak przy nast ę pnym uderzeniu Niemcy przeprawili si ę w obu miejscach. Przeciwnatarcie 3 batalionu 73 pp majora F. Nowo ż eniuka kołoZarzecza i 1 batalionu 11 pp majora S. Dardzi ń skiego pod Wólk  ą  Tanewsk  ą  (obieformacje nale żą ce do 23 DP, któr ą  dowodził płk dypl. W. Powierza), wsparteogniem 3 dywizjonu 23 pal, wyrzuciły Niemców za San. Po południu na fronciezapanował spokój. W tym te ż  czasie oddziały otrzymały rozkaz dalszego marszu.Próbuj ą cym przeforsowa ć  San był niemiecki VII korpus 7 . Po spełnieniu zadania,czyli osłoni ę ciu wymarszu GO „Jagmin”, oddziały ppłka Trzebuni wycofały si ę w kierunku Janowa, by poł ą czy ć  si ę  z grup ą  ppłka A. Sikorskiego. Niebawem doZarzecza wkroczyli Niemcy, zajmuj ą c sztab i central ę  telefonów – dwór, za ś  ko-lumna samochodowa szkoł ę , plebani ę  i kółko rolnicze wraz z s ą siednimi domami 8 .17 IX do wojny po stronie Niemiec przeciwko Polsce przyst ą pił ZSRR. Ż ołnie-rze Armii Czerwonej opanowali pobliskie miasteczko Ulanów, w Zarzeczu za ś dwukrotnie były grupy kawalerzystów czerwonoarmijnych. Zgodnie z brzmie-niem tajnego protokołu porozumienia Ribbentrop-Mołotow z 23 VIII 1939, roz-graniczenie linii wpływów Niemiec i ZSRR w Polsce miało przebiega ć  wzdłu ż biegu rzek Narwi, Wisły i Sanu. Niemcy wycofali si ę  poza wyznaczon ą  lini ę  roz-graniczaj ą c ą  ust ę puj ą c z Zarzecza, które dostało si ę  w radzieck  ą  stref  ę  wpływów.Dało to okazj ę  do rozpocz ę cia działalno ś ci kilku komunistów, którzy przed wojn ą tworzyli komórk  ę  KPP w tej miejscowo ś ci. Wywiesili oni czerwony sztandar nakółku rolniczym i ustanowili władz ę  komunistyczn ą . Jednak  ż e w trakcie porozu-mie ń  niemiecko-sowieckich, 28 IX 1939 ustalono now ą  lini ę  demarkacyjn ą . Woj-ska radzieckie wycofały si ę , a z nimi miejscowi komuni ś ci. Ich po ś piech był tak du ż y, ż e drzewiec ze sztandarem złamali bosakiem, nie zdejmuj ą c go 9 .  w roku 1939 , wyd. 2, Lublin 1986, s. 129, 131; M. Porwit, Komentarze do historii polskich działa ń obronnych 1939 r  ., t. 3, Warszawa 1978, s. 96; Polskie Siły Zbrojne w II wojnie  ś wiatowej , t. 1, cz. 3,Londyn 1959, s. 439. 7  W. Steblik, Walki... ,   s. 156, 188; ten ż e,  Armia , s. 531; Wojna Obronna Polski 1939. Wybór  ź  ró-deł  , Warszawa 1978, s. 792-193, 815; Polskie Siły Zbrojne , s. 440-443, 493; M. Porwit, Komentarze... ,s. 97; L. Głowacki, dz. cyt  ., s. 143. 8  M. Porwit, dz. cyt  ., s. 106; L. Głowacki, dz. cyt  ., s. 145; S. Nazaruk, Wrze  ś niowe wypominki ,„Flamma Vitae”, nr 42, 1996; Rkps W. Sobiły; rel. F. Nadzieja. 9  Rkps W. Sobiły, s. 62; rel. J. Młynarskiego i S. Ma ś lacha; R. Szawłowski, Wojna polsko-sowiecka1939 , t. 2, Warszawa 1995, s. 15; P. Eberhardt, Polska granica wschodnia , Warszawa [b. r. w.], s. 18; 21.  ARKADIUSZ MA Ś LACH__________________________________________________________________________________________ 210Z wydarzeniami wrze ś nia 1939 r. i szkoł ą  w Zarzeczu oraz osob ą  kierownika tejplacówki – Jakubem Baranowskim, zwi ą zana jest historia sztandaru 6 pułku strzel-ców konnych, który został przekazany wraz z kilkoma pistoletami 23 IX kierowni-kowi szkoły na przechowanie. Zakopany na podwórzu, jak okazało si ę  podczas wi-zyty partyzantów wiosn ą  1943 r., sztandar niestety zbutwiał, za ś  bro ń  nie nadawałasi ę  ju ż  do u ż ytku 10 .Pod koniec wrze ś nia i na pocz ą tku pa ź dziernika operowała w Lasach Janow-skich grupa płka Zieleniewskiego. Cz ęść  oddziałów nale żą cych do niej próbowałaprzedosta ć  si ę  przez San w Zarzeczu. Po stwierdzeniu jednak silnych umocnie ń niemieckich, zdecydowali rozbroi ć  si ę  w pobliskich lasach i przy pomocy tutej-szych mieszka ń ców (którzy dostarczyli odzie ż : ubrania, buty) przez dogodne brodyw rzece, noc ą , grupami (punktem zbornym była szkoła) przedzierali si ę  na drug ą stron ę  rzeki 11 .Na terenie okupowanego pa ń stwa polskiego hitlerowcy ustanowili wojskowyzarz ą d krajem. Niebawem, 26 X powstała Generalna Gubernia, któr ą  podzielono na4 dystrykty: lubelski, krakowski, radomski i warszawski 12 . Zarzecze, le żą ce dotych-czas w województwie lwowskim, w pow. niskim, wraz z cał ą  północno-wschodni ą cz ęś ci ą  tego powiatu (usytuowan ą  po prawej stronie Sanu) weszło w skład dys-tryktu lubelskiego. Siedzib ą  władz nowego powiatu stał si ę  Janów Lubelski (we IX1942 przeniesiono j ą  do Kra ś nika) 13 , gmina zbo ż owa dla Zarzecza – w Pysznicy 14 .San stał si ę  granic ą  mi ę dzy dystryktem krakowskim a lubelskim. Urz ą d staro ś ci ń -ski w powiecie janowskim sprawowali kolejno: Strössenreter, Hans-Adolf Ansbachoraz Lenk  15 . Osoby, które miały przeszło ść  kryminaln ą , (w tym komuni ś ci) zostałyrozstrzelane przez Niemców w lesie na Mordowni 16 .Niemcy uznali Lubelszczyzn ę  za podstawowy filar gospodarki ż ywno ś ciowejw Generalnej Guberni. W zwi ą zku z tym ustanowiono kontyngenty na zbo ż e, mi ę -so (bydło, ś winie), mleko, ziemniaki, a nawet owoce. Utworzono komisj ę  kontyn-gentow ą , do prac w niej zaanga ż owano równie ż  nauczycieli w celu skłócenia ichz miejscow ą  ludno ś ci ą . W roku 1941 wie ś  nie wywi ą zała si ę  z nało ż onego kon-tyngentu, wobec czego 20 i 21 listopada zostali aresztowani m.in.: sołtys Jan Hali-niak, kierownik szkoły Jakub Baranowski oraz ks. proboszcz Józef Markiewicz.Zostali oni uwi ę zieni w Pysznicy, w murowanym budynku przerobionym na wi ę -zienie. W sumie przebywało tam 50 osób, aresztowanych na terenie gminy pysz-nickiej; zwolniono je tu ż  przed ś wi ę tami. Dodatkowo przeznaczono do wysiedle-  10  J. Ś laski, Polska walcz ą ca , wyd. 2 popr. i uzup., Warszawa 1990, s. 78. 11  Rkps W. Sobiły, s. 61; rel. F. Nadzieja; L. Głowacki, dz. cyt  ., s. 225-228;  Agresja sowiecka naPolsk  ę  w  ś wietle dokumentów 17 IX 1939 , red. W. Włoszczak, t. 1, Warszawa 1994, s. 274. 12  J. Kasperek, Wywóz na przymusowe roboty do Rzeszy z dystryktu lubelskiego w latach 1939-1944 , Warszawa 1977, s. 12. 13  Tam ż e, s. 13. 14  Rkps W. Sobiły, s. 63; rel. J. Młynarskiego. 15  J. Kasperek, dz. cyt  ., s. 25. 16  Rkps W. Sobiły, s. 63; rel. J. Młynarskiego.  ZARZECZE W LATACH OKUPACJI NIEMIECKIEJ (1939-1944)__________________________________________________________________________________________ 211nia 205 domów, z których wła ś ciciele nie wywi ą zali si ę  z narzuconych kontyn-gentów  17 .Władze okupacyjne zach ę caj ą c mo ż liwo ś ci ą  pozyskania pracy i zarobieniapieni ę dzy, rozpocz ę ły dobrowolny werbunek na roboty w Niemczech. W pocz ą t-kowej fazie zgłosiło si ę  du ż o osób i kilkana ś cie z nich wyjechało. Pó ź niej urz ą -dzano ju ż  łapanki nocne. Sołtys na polecenie władz musiał zrobi ć  list ę , wedługktórej wywo ż ono do Niemiec 18 .Jednym z elementów polityki okupacyjnej były tak  ż e masowe przesiedlenialudno ś ci polskiej. Fakt ten dotyczył po ś rednio równie ż  i Zarzecza, gdy ż  przeby-wało tutaj 36 osób wysiedlonych spod Ż ywca (7 rodzin), za ś  w Hucie Der ę gow-skiej wysiedle ń cy z pozna ń skiego. Nie tylko z tak odległych stron Polski prze-bywali w Zarzeczu przesiedleni. W zwi ą zku z budow ą  poligonu do ś wiadczalne-go Luftwaffe w pobli ż u szosy Nisko-Rzeszów, wysiedlano stamt ą d całe wsie.W Zarzeczu zamieszkiwali m. in. mieszka ń cy Lasek, Nowosielca i Przyszowa,dla których zaorano pastwiska na pola uprawne pod Kły ż owem (Ług, Zago ść ). 2. Parafia Na rok przed wybuchem wojny parafia p.w. Matki Bo ż ej Ś nie ż nej w Zarzeczuliczyła 2325 wiernych (w tym 1810 przypadało na Zarzecze, a 515 na Hut ę  Der ę -gowsk  ą ). Pierwszym proboszczem od 1936 r. był ks. Józef Markiewicz. Parafianale ż ała do dekanatu ulanowskiego le żą cego w diecezji przemyskiej 19 . W czasiewojny na przeszkodzie normalnemu odbywaniu uroczysto ś ci ko ś cielnych stan ą łokupant, który stosuj ą c wojenny terror, uwi ę ził ks. proboszcza, obarczaj ą c go od-powiedzialno ś ci ą  za nie uiszczenie kontyngentu (listopad/grudzie ń  1941) 20 . Re-gularnie odprawiano nabo ż e ń stwa (jak pierwszopi ą tkowe, majowe, ró ż a ń cowew pa ź dzierniku, Gorzkie Ż ale i in.), co niedziel ę  odbywały si ę  Nieszpory 21 .Jesieni ą  1940 r., 16 pa ź dziernika ukonstytuowała si ę , a w zasadzie została mia-nowana, rada parafialna. W tym samym czasie powstał komitet opieki nad wy-gna ń cami z okolic Ż ywca, który jesieni ą  zbierał datki na przesiedlonych. W HucieDer ę gowskiej przebywali wygna ń cy z pozna ń skiego. Ich delegacja zwróciła si ę o pomoc do ksi ę dza proboszcza, który zarz ą dził dla nich składk  ę  w I-sz ą  niedziel ę grudnia 1940 roku 22 .Parafia istniała dopiero kilka lat, dlatego było jeszcze wiele do zrobienia, w tymzadbanie o wystrój ś wi ą tyni. W 1941 zbierano pieni ą dze na obraz ś w. StanisławaKostki. 20 VII 1941 odbyło si ę  po ś wi ę cenie ołtarza bocznego tego ż  wła ś nie ś wi ę -  17   Ksi ę ga ogłosze ń  ko  ś cioła parafialnego w Zarzeczu k/Niska , bez paginacji;  Kronika szkolna , bezpaginacji. Rkps W. Sobiły, s. 63; rel. J. Młynarskiego, S. Szkutnika i A. Fedorowskiej. J. Kasperek,  dz.cyt  ., s. 17; W. i J. Młynarscy, U pocz ą tków parafii , cz. 3, „Flamma Vitae”, nr 37, 1996. 18  Rel. J. Młynarskiego i S. Szkutnika. 19 Schematyzm diecezji przemyskiej obrz ą dku łaci ń skiego na rok 1938  , s. 157. 20  Rel. J. Młynarski; Ksi ę ga ogłosze ń ... 21   Ksi ę ga ogłosze ń ... 22  Tam ż e.
Search
Similar documents
View more...
Tags
Related Search
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks