Crafts

O intermediach w pijarskim teatrze szkolnym

Description
There are two periods in the Piarist’s theatre. First lasted from 1664 till 1743, second - 1744 untill 1782. Information about interludes on Piarist’s stages are included predominately in (printed or hand written) theatre programmes. Interludes
Categories
Published
of 8
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
Related Documents
Share
Transcript
  ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS FOLIA LITTERARIA POLONICA 8, 2006  Ma•gorzata Mieszek  O INTERMEDIACH W PIJARSKIM TEATRZE SZKOLNYMSpo!ród istniej"cych w Polsce w XVII i XVIII w. trzydziestu o!miu kolegiów „szkó# pobo$nych”, dwadzie!cia trzy posiada#y w#asne sceny1. Warto przypomnie%, bodaj dla orientacji, $e liczba ta by#a dwa razy mniejsza ni$ np. ilo!% scen jezuickich. W czternastu placówkach pijarskich przed-stawieniom towarzyszy#y drukowane programy2. Za#o$yciel zakonu, !w. Józef Kalsanty, pocz"tkowo niech&tnie odnosi# si& do organizowania szkolnych wyst&pów. Uwa$a#, $e mog" one obni$y% wyniki uczniów w nauce, zak#óci% ustalony porz"dek zaj&% szkolnych. W roku 1659 nieprzychylne dla or-ganizowania spektakli szkolnych stanowisko w#adz zakonu uleg#o zmianie. Pozwolono bowiem na rzadkie wystawianie sztuk o tre!ciach „u$ytecznych”. Konieczne by#o przy tym ka$dorazowe uzyskanie przyzwolenia zwierzchników zakonnych na organizowanie widowisk3. Pijarzy dostrzegli korzy!ci p#yn"ce z teatralnej edukacji m#odzie$y. Teatr szkolny stanowi# bowiem atrakcj& dla  potencjalnych uczniów. By# te$ niew"tpliwie czynnikiem popularyzuj"cym dany typ szko#y, a zarazem decyduj"cym o jej znaczeniu i randze. Pijarzy, sprowadzeni do Polski m.in. za spraw" króla W#adys#awa IV w roku 1642, obserwowali dzia#ania jezuitów na polu edukacji teatralnej. Sami zacz&li z czasem zak#ada% sceny w swoich kolegiach. Teatr pijarski wykorzysta# wi&c pocz"tkowo do!wiadczenia teatrów jezuickich. Nie by#o to jednak wy#"cznie proste na!ladownictwo poprzedników4. Mo$na jednak wskaza% 1W. Hahn,  Pijarski teatr szkolny w Polsce (zarys),  „Nasza Przesz#o!%” 1962, s. 199-200. 2  W. [Korotaj], Wst!p,  [w:]  Dramat staropolski od pocz"tku do powstania sceny narodowej.    Bibliografia,  t. 2:  Programy drukiem wydane do roku 1765,  cz. 2:  Programy teatru pijarskiego   oraz innych zakonów i szkól katolickich,  opra%. W. Korotaj, J. Szwedowska, M. Szyma'ska, Wroc#aw 1978, s. VIII.3 „[...] censuerunt capitulares posse concedi repraesentari opera dramatica, sed rarissime, cum utiliter et honeste fieri posse indicabitur et tunc semper cum licentia in scriptis P. Generalis, quae Provincialibus antea exhibentur” (cyt. za: W. K. op. cit.,  s. VII; podkr. M. M.). 4  Cz#onkowie Towarzystwa Jezusowego oskar$ali zreszt" pijarów o dublowanie pomys#ów i metod jezuickich. Chodzi#o m. in. o to, aby nie dopu!ci% do rozwoju konkurencyjnych szkó#  wiele podobie•stw midzy scenami obu zakonów. Zarówno jezuici jak i pijarzy, przekazywali w sztukach treci dydaktyczne, spoeczne. Teatr rozwija intelekt uczniów, sprawdza ich wiedz i postpy w nauce, przygo-towywa do póniejszego ycia publicznego. Wielu badaczy jako cech charakterystyczn! teatru pijarskiego wskazywao, upraszczaj!c nieco5, pro- pagowanie w nim szeroko pojtej idei patriotyzmu, suby ojczynie. Pijarzy  budzi" mieli w modziey wiadomo" narodow! i obywatelsk! np. poprzez wykorzystywanie w sztukach tematyki historycznej i czerpanie z przeszoci (staroytnej lub ojczystej) przykadów i antyprzykadów patriotyzmu®.Aby teatr nie wpyn! negatywnie na nauk uczniów, pijarzy ograniczyli znacznie (w porównaniu do praktyk jezuickich) liczb wystpów. W ci!gu roku szkolnego pozwalano bowiem organizowa" tylko dwa przedstawienia w cile okrelonych terminach7. Wyj!tek stanowiy dialogi, które byy znacznie krótsze i nie wymagay tak duego zaangaowania ze strony uczniów. Przedstawieniom teatralnym towarzyszya zwykle bogata oprawa. Angaowano wic balet, chór lub orkiestr8. Konsekwencj! rzadszego or-ganizowania wystpów musiao by", jak zauway R. Pelczar, lepsze przygo-towanie i wikszy stopie• artyzmu przedstawie•, a take ostrzejsza ni w przypadku teatru jezuitów selekcja repertuaru4.W historii teatru pijarskiego zwyko si wyrónia" dwa etapy. Pocz!tkowy okres rozpoczyna rok 1664, z którego pochodzi pierwszy drukowany (R. Pelczar, Teatr pijarski na Rusi Czerwonej w XVII-XVIII wieku,  „Nasza Przeszo"”, 1998, s. 97; R. Leszczy•ski, Z repertuaru teatru pijarskiego,  „Prace Polonistyczne” 1963, s. 77-78). K. Obreraski, przywouj!c program jezuickiej sztuki ludicia dei  (1669), zauway te, e w spisie aktorów znajdowali si byli uczniowie „szkó pobonych”. Autor artykuu przypo-mnia, e praktyka jezuitów bya „manifestacj! wygranej z pijarami walki o warszawskie szkoy” (K. Obremski, Spis wykonawców jezuickiego widowiska jako ,,tekst" polityczny (Imago   victoriae [...]),  „Barok” 1997, nr 2, s. 150).3 Na ten fakt zwróci uwag m. in. J. Oko•. Badacz zauway, i kady teatr szkolnyoprócz propagowania religijnoci, wychowywa modzie do przyszego ycia publicznego.Wskaza tym samym na problem zbyt atwej klasyfikacji i tym samym uproszczenia kwestii (J. Oko•,  Barokowy dramat i teatr w Polsce w!ród zada# publicznych i religijnych,  [w:]  Popularny dramat i teatr religijny w Polsce,  red. I. Sawi•ska, M. B. Stykowa, Lublin 1990 s. 16).6 R. Leszczy•ski, op. cit.,  s. 87; T. Bie•kowski,  Antyk   w  szkolnym dramacie    pijarskim w Polsce,  „Meander” 1961, s. 314-315; W. K. Wst$p,  s. VIII.1 Stanisaw Konarski w Ordynacjach  dla Collegium Nobilium zaleca, by tragedi, która miaa by" odegrana w czasie karnawau, wybra" i przetumaczy" na jzyk polski ju na  pocz!tku Wielkiego Postu, a przed Boym Narodzeniem rozdzieli" role wystpuj!cym w niej aktorom. Dodawa nadto, i na pocz!tku roku szkolnego powinny by" podane cile okrelone terminy wszystkich aktów szkolnych zaplanowanych na dany rok (S. Konarski, Ordynacje   wizytacji apostolskiej dla polskiej prowincji szkól pobo%nych,  [w:] idem,  Pisma pedagogiczne,  wstp i objan. #. Kurdybach, Wrocaw-Kraków 1959, s. 274).8 R. Leszczy•ski, op. cit.,  s. 80.9 R. Pelczar, op. cit.,  s. 87.   program przedstawienia z kolegium w Warszawie. Drugi etap, zapocz•tkowany reform• Stanisawa Konarskiego w 1744 r., trwa do 1782 r., kiedy to wystawiono w „szkoach pobonych” ostatnie dzi znane przedstawienie10.O wystpach scenicznych w szkoach pijarskich zawiadczaj• w zasadzie wy•cznie zachowane programy teatralne. Zaznaczono w nich take obecno intermediów. Midzyakty pojawiy si w programach ze scen w Chemie, !owiczu, !ukowie, Piotrkowie, Poniewieu, Radomiu, Rzeszowie, Szczuczynie, Waru, Warszawie, Wieluniu, Wikomierzu i na Górze Kalwarii. Zamieszcza-no je w widowiskach panegirycznych, w przedstawieniach wystawianych  podczas karnawau czy te na zako"czenie roku szkolnego11. Pojawiay si midzy czciami skadowymi dramatów, widowisk alegorycznych lub historycz-nych, tragedii, moralitetów. Zdarzao si, i w jednej sztuce zamieszczano a dziesi intermediów (np. w radomskim przedstawieniu Vita humana...  z 1701 r., czy w widowisku z kolegium w Waru Constantinus Magnus...  z 1702 r.). Poza tym mogy one wystpowa midzy poszczególnymi scenami  jednego aktu12. W wikszoci sumariuszy podawano ogóln• nazw gatunkow• utworu ( intermedium  lub interludium).  Czasem jednak pojawiay si okrelenia  bardziej zrónicowane: interlocutio ludicra, pausa hilaris, jovialitas, ridiculae   actiones,  by ograniczy si do kilku wybranych przykadów. Niektóre nazwy intermediów sygnalizoway te fikcyjno przedstawionej w nich sytuacji. Pojawio si wic okrelenie typu iocosa confabulatio.  Zdarzao si, i obok aci"skich nazw intermediów wystpoway ich polskie odpowiedniki, a wic np.  spectaculum ludicrum  (w dramacie  Honor orthodoxae...  z 1714 r. z kolegium w Piotrkowie) pojawio si obok „widoku krotofilnego” (z  Zabawy przystojnej...  z 1755 r. z kolegium w Poniewieu)13. Zgodnie z uchwa• kapituy generalnej z 1712 r. jzykiem obowi•zuj•cym na scenach pijarskich do czasów reformy Konarskiego bya acina. Po 1744 r. zaczto do kolegiów wprowadza sztuki w jzyku polskim, francuskim lub niemieckim14. Informacje zapisane w suma- riuszach nie rozwi•zuj• jednak problemu, w jakim jzyku odegrano intermedia zamieszczane w danym widowisku15. Wiadomo sk•din•d, e pijarzy kadli 10 Byo to przedstawienie w kolegium w Drohiczynie. Wystawiono wówczas  Merop!  Voltaire’a w przekadzie Orowskiego (W- K.. Wst!p,  s. VIII; E. Aleksandrowska,  Zakony,  [w:] S"ownik literatury polskiego o#wiecenia,  red. T. Kostkiewiczowa, Wrocaw 1991, s. 697).11J. Oko",  Intermedium polskie XVII wieku. Próba typologii,  „Pamitnik Literacki” 1977, z. 1, s. 127.12 Por.  Dramat staropolski...,  t. 2, cz. 2, s. 38-40, 179-188, 214-215, 256-259, poz. 33, 161, 190, 229, 230.13  Ibidem,  s. 153-155, 171-172, poz. 137, 152.14 W. K. Wst!p,  s. IX; W. Hahn, op. cii.,  s. 201.15 W. Korotaj zauway, e chc•c okreli, wy•cznie na podstawie jzyka programu teatralnego, jzyk przedstawienia, naley zachowa „daleko id•c• ostrono” (idem,  Z prob-lematyki staropolskich programów teatralnych,  [w:] Wroc"awskie spotkanie teatralne,  red. W. Roszkowska, Wrocaw 1967, s. 87).  nacisk na pos•ugiwanie si w sztukach polszczyzn. Zalecenie to nie mu-sia•o jednak dotyczy intermediów. Pojawiajcy si czasem przymiotnik  familiaris,  precyzujcy ogóln naw interlocutio,  wskazywa• na element swojsko!ci. By mo"e by• nawet sygna•em odegrania tak okre!lonego intermedium w jzyku polskim (familiaris  to przecie" tak"e ‘ojczysty’). Ta kwestia pozosta musi jednak w sferze domys•ów. Wiadomo bowiem, "e midzyakty w teatrze pijarskim bywa•y odgrywane w jzyku •aci#skim, francuskim czy w•oskim16. Nazwy midzyaktów z teatru pijarskiego wskazywa•y tak"e na ich, w wikszo!ci, komiczny charakter. Obok humorystycznych, dowcipnych „akcji” by•y te" „"arty”, „igraszki”, „b•aze#stwa”, „zabawy”. O komi-cznym charakterze midzyaktów !wiadczy•y te", nieczsto zamieszczane w programach, opisowe tytu•y intermediów. Uwypukla•y one niezwyk•o!  przedstawionej sytuacji (np.  Niepospolity pojedynek, Niezwyczajny Muzyk),   jej pozorn sprzeczno! (  Dowcipny Niedostatek)  i kontrast w stosunku do praktyki "yciowej ( !o"nierz nie na placu, Bez korda Kawaler),  co mog•o  by niewtpliwie $ród•em humoru. Opisowe tytu•y intermediów oddawa•y wic tre! midzyaktów ( Wynalazek swojemu szkodzi Wynalazcy, Humanista    go#ci wygl$da, D"u%nik kredytorów zbywa),  wskazywa•y te" pojawiajcych si w nich bohaterów. Postaci te to ju" nie tylko przedstawiciele ró"nych grup spo•ecznych czy narodowo!ci, ale np. reprezentanci danej profesji, czy personifikacje (Sarmacja, Fortuna, %mier). Obok opisowych tytu•ów  pojawia•y si te" streszczenia midzyaktów. I tak, w rkopi!miennej wersji  programu teatralnego z kolegium w Warszawie opisano midzyakt, w któ-rym „Ch•opi przed wójtem na pch• skar" i prosz, aby z niej spra-wiedliwo! uczynili. Wójt ca•y saxon17 przewertowawszy, a na pch• przy-nale"nego dekretu nie nalazszy, jak !mierci ma zgin, •awników si i przysigników radzi”18.Programy scen pijarskich przekaza•y te" tytu•y intermediów wskazujce na ich charakter dydaktyczny. Bohaterowie midzyaktów Sk$pemu fortel nie   uchodzi,  czy  D"u%nikowi fortel nie uchodzi  prawdopodobnie dostali nauczk za niegodne postpowanie. Mo"na sobie wyobrazi, "e w utworach tych obecne by•y równie" elementy komiczne. Inaczej w intermediach z warszaw-skiego dramatu  Lux inter umbras...  (1686). W programie sztuki streszczono midzyakty o tre!ciach dydaktycznych. Dodatkowo podano, skd zaczerp- 1<sR. Leszczy#ski, op. cit.,  s. 80.17 Saxon (sakson) to, zgodnie ze S•ownikiem Lindego, saskie prawo ziemskie (B. S. Linde, S"ownik j&zyka polskiego,  t. 5, Warszawa 1951, s. 209).18  Intermedium,  [w:]  Bankiet #wiatowy g"ód piekielny, g"ód #wiatowy bankiet niebieski   w Bogaczu bankietniku 'azarzu %ebraku, swawolnej Bachusowej kompaniej na wizerunk do   recollecliej podany od szlachetnie urodzonej i dowcipnej m"odzi szkó" pobo%nych kolegium war- szawskiego Roku Pa*skiego 1665,  rkps Ossol., sygn. 853/1, k. 2r.  ni•to wybrane wtki. Pierwsze intermedium, do którego pomys wzi•to z  Farsaliów  Lukana, ukazywao, !e „Fortuna su!y ludziom mieszajc dobre ze zem”. Drugie natomiast, zaczerpni•te z Horacego, uzmysawiao widzom, i! „starzec i modzieniec s równi wobec "mierci, a !aden czowiek nie ujdzie Prozerpinie”. Intermedia wizay si• nadto z tre"ci sztuki, której  bohater wyrzeka si• dóbr doczesnych na rzecz Mio"ci Bo!ej. Podobnie i epilog nawoywa zgromadzonych do wzgardy "wiata19.W wi•kszo"ci przypadków nie mo!na jednak dokadnie stwierdzi#, ile i które intermedia sztuk pijarskich nawizyway do tre"ci przedstawie$, które natomiast czyy si• w spójn cao"# tworzc, wzorem jezuitów, cykle intermedialne. Analiza programów nasuwa pewne przypuszczenia. Dwa spo"ród pi•ciu intermediów w widowisku Theatro Polonae gloriae Ioanni    Jab!onowski...  (Warszawa 1694) cz si• w pewien logiczny cig. W mi•dzy- akcie trzecim przedstawiono bowiem spisujcego testament Figlarza, za" w czwartym - kogo" okre"lonego mianem „nic nie majcego”, kto jednak „wszystko rozdaje”20. Natomiast intermedium drugie ze sztuki  Limites    Polonae fortunae...,  wystawionej w 1698 r. w kolegium chemi$skim, mogo nawizywa# do poprzedzajcej je sceny, w której Hannibal popeni samo- bójstwo, w mi•dzyakcie wyst•powa bowiem Medyk. Podobnie w przed-stawieniu ze sceny kolegium w War•!u  Novus orbis honoris...  (1699), wystawionym na cze"# rodu %aszczów, podejmowano motyw Aleksandra Wielkiego, skupiajc uwag• na jego zapalczywo"ci, ch•ci zdobycia "wiata. Po scenie, w której macedo$ski król zosta ranny, nast•powao inter-medium, prezentujce rycerza bez miecza. By# mo!e stanowi on swego rodzaju karykaturalny wizerunek Aleksandra, teraz bezbronnego, umieraj-cego. Po drugim akcie, w którym „Roztropno"#, M•stwo i Szczodrobliwo"# koronuje imiona ich [tzn. %aszczów i Modrzewskich] w Ksi•dze &ywota zotym charakterem zapisuje”, odegrano intermedium "mier# $ywa21.  By# mo!e miao ono charakter panegiryczny, poruszao tak przecie! popularny w staropolszy'nie wtek zyskania nie"miertelno"ci poprzez wykazane cnoty, odniesione zasugi.Do tre"ci przedstawienia nawizywa te! Chorus intermedius  ze sztuki  Maria de Gratiis stella salutaris...  (Warszawa 1664)22. Co ciekawe, nie peni on funkcji komicznej, ale opakiwa osoby zmare w wyniku zarazy. Choroba, zgodnie z tre"ci sztuki, bya kar za obraz• majestatu Bo!ego i tylko dzi•ki pomocy NMP za!egnano niebezpiecze$stwo. Sztuka odwoywaa si•  przy tym do wydarze$ autentycznych. Podczas panujcej w Warszawie w 1664 r. zarazy Madonna %askawa zostaa bowiem ogoszona patronk 19  Dramat staropolski...,  t. 2, cz. 2, s. 247-249, poz. 221.20  Ibidem,  s. 253-254, poz. 226.21  Ibidem,  s. 212-213, poz. 188.22  Ibidem,  s. 225-226, poz. 200.
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks
SAVE OUR EARTH

We need your sign to support Project to invent "SMART AND CONTROLLABLE REFLECTIVE BALLOONS" to cover the Sun and Save Our Earth.

More details...

Sign Now!

We are very appreciated for your Prompt Action!

x