Internet

PODIEBRADZKIE ZAPISKI RODOWE I ICH STOSUNEK DO TZW. KRONIKI MNIEJSZEJ KLASZTORU ZDZIARSKIEGO

Description
The subject of the study is the analysis of the manuscript with genealogical notes on the family of Podiebrad dukes, the descendants of king George of Poděbrady. The manuscript is held in the National Archive in Třeboň and contains the only known
Categories
Published
of 27
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
Related Documents
Share
Transcript
  Czeska historia Ś l ą  ska Ze szczególnym uwzgl ę dnieniem Ole ś nicy i Ksi ę stwa Ole ś nickiego Pod redakcj ą   Wojciecha Mrozowicza  Wroc ł aw–Ole ś nica 2017  Martin Č apsk   ý  (Univerzita Pardubice,Ústav historick  ý  ch v  ě d) PODIEBRADZKIE ZAPISKI RODOWE I ICH STOSUNEK DO TZW. KRONIKI MNIEJSZEJ KLASZTORU ZDZIARSKIEGO Wymarcie starej i przyj ś cie nowej dynastii prowadzi ł o do niepewno ś ci w  ś ród mieszka ń ców danego kraju. Tego rodzaju spostrze ż enie staje si ę  tym istot-niejsze, kiedy przyj ś cie nowych rz ą dz ą cych nie by  ł o poprzedzone wcze ś niej-szymi umowami dynastycznymi, koligacjami mi ę dzy rodami czy te ż  aproba-t ą  spo ł eczno ś ci tego ż  kraju. W takiej w  ł a ś nie sytuacji znalaz ł o si ę  Ksi ę stwo Ole ś nickie w momencie przybycia Henryka Starszego z rodu podiebradzkie-go 1 . Trzeci w kolejno ś ci syn dawnego króla czeskiego Jerzego z Podiebradów zawdzi ę cza ł  powi ę kszenie domeny rodowej decyzji króla W ł adys ł awa Jagiel-lo ń czyka. Nie musia ł  stawia ć  czo ł a politycznej czy zbrojnej ofensywie innych pretendentów do ole ś nickiego tronu ksi ążę cego ani nie mia ł  potrzeby godzi ć  si ę  na daleko id ą ce kompromisy ze szlacht ą  ole ś nick  ą . Daleko istotniejsze wyzwanie, przed którym stan ął  Henryk, stanowi ł o utwierdzenie pozycji rodu w ramach wspólnoty ksi ążą t ś l ą skich, zw  ł aszcza w sytuacji, gdy w ś wia-domo ś ci jemu wspó ł czesnych trwa ł a pami ęć  o „kacerskiej” przesz ł o ś ci daw-niejszej dynastii podiebradzkiej. Mo ż emy przyj ąć , ż e inaczej trudno by  ł oby uzasadni ć  dystans, który ksi ążę ta ze starego rodu piastowskiego utrzymywali wobec „nowych ksi ążą t”, jeszcze przed dwoma pokoleniami zaliczanych do czo ł owych, wci ąż  jednak tylko szlacheckich rodów czeskich, teraz wyno-szonych do czo ł owych w królestwie. Znamienne s ą  zwi ą zki ma łż e ń skie po-tomków Henryka, zw  ł aszcza córek i wnuczek, które przewa ż nie opuszcza ł y 1  W 1495 r. ju ż  jako ksi ążę ta ole ś niccy Podiebradowicze zaatakowali klasztor w Lubi ąż u, wy-gnali cysterskich zakonników, a do zabudowa ń  klasztornych wprowadzili konie, my  ś liwych i sfo-ry psów my  ś liwskich. Ca ł y klasztor na krótko zamieni ł  si ę  w zamek my  ś liwski. Dopiero w 1501 r. opat móg ł  znów zaj ąć  si ę  zarz ą dem podleg ł ych mu maj ą tków. Reputacji potomków arcykacerza, który na czele zwolenników husytyzmu prze ś ladowa ł  katolickich duchownych, niew  ą tpliwie si ę  nie pozbyli. Wi ę cej zob. Waldemar Könighaus, Die Zisterziensabtei Leubus in Schlesien von ihrer Gründung bis zum Ende des 15. Jahrhunderts , Wiesbaden 2004, s. 316–317. Czeska historia Ś l  ą ska red. Wojciech MrozowiczKatowice-Ole ś nica 2017  92 ziemie ś l ą skie. Inne ś lady wyt ęż onych wysi ł ków legitymizacyjnych podejmo-wanych przez dynasti ę  podiebradzk  ą  ukazuje bogata aktywno ść  historiogra- fi czna, prowadzona na jej dworach na prze ł omie XV/XVI w. 2 Uwag ę  historyków ju ż  wielokrotnie przyci ą ga ł y zapiski naniesione na wolne karty tzw. Biblii Boczka , znajduj ą ce si ę  dzisiaj w zbiorach Morawskie-go Archiwum Krajowego (Moravsk  ý   zemsk  ý   archiv) w Brnie 3 . Analogiczne teksty zawiera równie ż  tzw. Psa ł  terz podiebradzki , przechowywany obecnie w Dre ź nie 4 , nast ę pnie podiebradzka Biblia lutera ń ska wydana w przek  ł a-dzie niemieckim w Wittenberdze w 1561 r., zakupiona przez ksi ążą t i uzu-pe ł niona o notatki dotycz ą ce rodu 5 , wreszcie r ę kopis Christiana Ezechiela, który niedawno podda ł  analizie Wojciech Mrozowicz 6 . Do tych czterech r ę kopisów powróc ę  jeszcze w swoim artykule. W tym miejscu zwróci ł bym  jednak uwag ę  na inny zabytek pi ś mienniczy, któremu do tej pory nie po- ś wi ę cono wi ę kszej uwagi – mo ż e dlatego, ż e znajduje si ę  mi ę dzy materia ł a-mi przechowywanymi w Okr ę gowym Archiwum Pa ń stwowym w Trzeboni (Státní oblastní archiv T ř ebo ň ). W jego zbiorach zabytek ten nosi nadany w epoce nowo ż ytnej tytu ł : Zapiski o narodzinach cz  ł  onków rodziny Jerze- go z Podiebradów i Kunsztatu i jego potomków zwanych ksi ążę tami z Zi ę -bic  ( Záznamy o narození č  len ů  rodiny Ji ř  ího z Pod  ě  brad a Kun š  tátu a jeho  potomk ů  zvan  ý  ch vévody z     Münstenberga ) i obejmuje okres od 1420 do 1511 r. 7   Łą cznie dziesi ęć  papierowych kart obejmuje uporz ą dkowane chro- 2  O przej ę ciu Ksi ę stwa Ole ś nickiego zob. artyku ł  Martina Š andery opublikowany w tym to-mie. Najnowsze polskoj ę zyczne podsumowanie przedstawi ł  Wojciech Mrozowicz,  Jak hrabio-wie k ł  odzcy, potomkowie króla Jerzego z Podiebradów, zostali ksi ążę tami ś  l  ą skimi , [w:] Kultura ziemi k ł  odzkiej – tradycje i wspó ł  czesno ść  , red. Edward Bia ł ek, Wojciech Browarny, Ma ł gorza-ta Ruchniewicz, Wroc ł aw 2016, s. 36–51. 3  Na temat r ę kopisu i jego powstania zob. Metod ě  j Zemek, Úvod, [w:] Cronica domus Saren-sis minor  , ed. idem , Praha 1969, s. 9–16. 4  Zawarto ść  r ę kopisu opisali ju ż : Ferdinand Tadra,  „ Ž  altá ř   pod  ě  bradsk  ý  ” a „Kronika č  eská”, rukopisy b  ý  valé knihovny Ole š  nické  , „V ě stník Královské č eské spole č nosti nauk. T ř ída fi loso fi c-ko-historicko- fi lologická”, 1886 (1887), s. 142–157; Adolf Patera, Ž altá ř  pod ě bradsk  ý   podle rukopisu drá žď  anského, Praha 1899, s. VII–XVI; ostatnio w szerszym kontek  ś cie Mrozowicz,  Jak hrabiowie k ł  odzcy  , s. 41–44. 5  Joachim Zdrenka, Zapiski genealogiczne ksi ążą t ś  l  ą sko-zi ę bickich w rodzinnej Biblii Podie-bradów , [w:] In memoriam honoremque Casimiri Jasi ń ski , red. Jaros ł aw Wenta, Piotr Oli ń ski, Toru ń  2010, s. 95–104. 6  Wojciech Mrozowicz, Nad ź  ród  ł  ami do genealogii rodu Jerzego z Podiebradu. R ę kopis Chri-stiana Ezechiela i jego ź  ród  ł  a , [w:] Facta probant homines. Sborník p ř  ísp ě  vk ů  k ž  ivotnímu jubileu  prof. dr. Zde ň ky Hledíkové  , ed. Ivan Hlavá č ek, Jan Hrdina, Praha 1998, s. 279–299. 7  Státní oblastní archiv T ř ebo ň , zespó ł : Historica T  ř  ebo ň  1216–1659 (1696) , sygn. 203 (nr inw. 232) (dalej: R ę kopis trzebo ń ski ). Martin Č apsk  ý   93 nologicznie zapiski, znane tak  ż e z innych r ę kopisów. Wyj ą tkowy jest jed-nak ich czeski przek  ł ad, który poprzedza tekst ł aci ń ski. Cho ć by dlatego, ż e równie ż   Psa ł  terz podiebradzki , który jest oczywi ś cie najstarsz ą  jednostk  ą  po ś ród przedstawionego zestawu zabytków pi ś mienniczych, podaje in-formacje o rodzinie podiebradzkiej po ł acinie. R ę kopis trzebo ń ski  zawiera ich najstarsz ą  znan ą  redakcj ę , zredagowan ą  w j ę zyku czeskim. R  ę kopis ten inspiruje obecnie do postawienia nowych pyta ń . W pierwszej kolejno ś ci b ę d ą  to oczywi ś cie pytania o jego stosunek do wymienionych wy  ż ej tek-stów, o wzajemne relacje mi ę dzy czesk  ą  i ł aci ń sk  ą  wersj ą  j ę zykow  ą , o czas i przyczyny powstania tego r ę kopisu, wreszcie równie ż  o wyra ź ny nacisk, który autor zapisek rodowych po ł o ż y  ł  na dok  ł adne odnotowanie danych, miejsca i godziny narodzin cz ł onków rodu podiebradzkiego czy zi ę bickie-go. Zanim wi ę c przejd ę  do analizy wspomnianego zabytku, przedstawi ę  najpierw jego mo ż liwe ź ród ł a. Psa ł  terz podiebradzki  opisywa ł  ju ż  Adolf Patera jako „przepi ę kny perga-minowy r ę kopis” licz ą cy 182 karty. Z Podiebradowiczami wi ąż e go miej-sce jego pierwotnego przechowywania (biblioteka zamkowa w Ole ś nicy), podpisy kilku ksi ążą t podiebradzkich na wewn ę trznej wyklejce przedniej oprawy, a przede wszystkich kilka dzie ł  historyczno-genealogicznych, któ-re zosta ł y wpisane na wolnych kartach. Powstanie Psa ł  terza  datuje si ę  na rok 1396. W po ł owie XIX w. na jego pierwszej karcie znajdowa ł o si ę  wy-obra ż enie herbu podiebradzkiego i wartenberskiego, a na ósmej karcie dalsze znaki herbowe towarzysz ą ce modl ą cej si ę  parze ma łż e ń skiej. Oko ł o po ł owy tego stulecia karta pocz ą tkowa zosta ł a jednak wyci ę ta. Za pierw-sz ą  w  ł a ś cicielk  ę   Psa ł  terza  mo ż na na podstawie niektórych sformu ł owa ń  w tek  ś cie uzna ć  El ż biet ę  z Vartenberka, ma łż onk  ę  Jana Boczka z Kunsztatu. Ma łż onkowie zmarli bezpotomnie i kodeks rzekomo przeszed ł  do r ą k bra-ta Boczka, Wiktoryna, by pó ź niej utrzyma ć  si ę  w jego ga łę zi rodu, rozpo-czynaj ą cej si ę  od narodzin przysz ł ego króla Jerzego z Podiebradów. Pisane po czesku pierwsz ą  r ę k  ą  z ko ń ca XIV w. hymny, litanie, psalmy, godzinki i modlitwy ko ń cz ą  si ę  na karcie 134 r , kolejny pisarz nanosi ł  swoj ą  konty-nuacj ę  ju ż  z wi ę kszym odst ę pem czasowym. Z jego tekstem zwi ą zane s ą  najpierw (wed ł ug A. Patery) zapiski o charakterze medycznym, które ust ę -puj ą  miejsca tekstom genealogiczno-historycznym ś ledz ą cym losy rodu podiebradzkiego. Chodzi zw  ł aszcza o kontynuacj ę   Rocznika zdziarskiego  (mniejszego) z lat 1420–1575 i drobne dopiski ksi ę cia Henryka Wac ł awa II z lat 1592–1617. Z drugiej strony na woln ą  pocz ą tkow  ą  kart ę  zosta ł a wpi-sana skrócona ł aci ń ska genealogia rodu brandenburskiego – przodków Podiebradzkie zapiski rodowe i ich stosunek do tzw. Kroniki mniejszej...  94 Urszuli Brandenburskiej, ma łż onki Henryka Starszego z Zi ę bic, a na od-wrocie tej karty genealogia ksi ążą t g ł ogowskich, z których wywodzi ł y si ę  ma łż onki trzech synów Henrykowych.Dla przysz ł ego rozbioru czesko- ł aci ń skiego R ę kopisu trzebo ń skiego , do którego przyst ą pi ę  w dalszym ci ą gu, najwi ę ksze znaczenie ma jednak tekst zatytu ł owany w jednej ze swoich ł aci ń skich redakcji Elenchus illustrissimae  familiae serenissimi principis D [omini]  D [omini]  Georgii, Boemiae regis etc. ac D [ominae]  Kunegundis de Sternberg, coniugis eius, quo scilicet anno ac quo die cuiusque anni Deus opt  [imus]  maximus quenqu [am]  pro sua beni- gnitate in hanc vitam ingredi jussit   (fol. 177  v  ) 8 . Elenchus , jak go b ę d ę  dalej nazywa ć , zawiera daty urodzenia Jerzego z Podiebradów, jego ma łż onki i potomków z lat 1420–1511. Nie chodzi tu jednak o jedyn ą  wersj ę . Fer-dinand Tadra zwróci ł  uwag ę  w swojej analizie Psa ł  terza podiebradzkiego  na kolejne opracowanie genealogii rodu podiebradzkiego, si ę gaj ą ce a ż  do roku 1575 (fol. 178 r –180 r ). Poniewa ż  zapiski z lat 1420–1511 opublikowa ł   ju ż  Josef Emler w drugim tomie Fontes rerum Bohemicarum , chocia ż  na podstawie redakcji z tzw. Biblii Boczka , F. Tadra wyda ł  tylko kontynuacj ę  genealogii podiebradzkiej od 1512 po pó ź n ą  zapisk  ę  z 1617 r. F. Tadra uza-sadnia ł  swoje post ę powanie uwag ą , ż e wydanie J. Emlera od zamieszczo-nych tutaj zapisek nieznacznie si ę  ró ż ni 9 .Dzisiejsza interpretacja, ku której sk  ł ania si ę  np. W. Mrozowicz, uznaje  jednak Elenchus  za samodzielny utwór 10 . Przegl  ą d genealogiczny 1420–1575  powsta ł  dopiero pó ź niej. Jego powstanie mo ż na obecnie wyja ś ni ć  na dwa sposoby. Zgodnie z pierwszym mog ł a to by  ć  przeróbka i kontynuacja in-formacji o narodzinach Jerzego z Podiebradów i jego potomków, a zgodnie z drugim Elenchus  i Przegl  ą d genealogiczny 1420–1575  mog ł y by  ć  spisane niezale ż nie od siebie z innej, dzisiaj niezachowanej podstawy. Oba dzie- ł a zosta ł y przy tym wpisane do Psa ł  terza podiebradzkiego  jako kompletne teksty w ostatniej ć wierci XVI w. Obaj cytowani autorzy – na ich analizach opieram si ę  w tym skróconym omówieniu – s ą  przy tym zgodni, ż e kodeks wykazuje ś lady cz ę stego u ż ywania, a w XVI w. musia ł  by  ć  na nowo opra-wiony. Wtedy w  ł a ś nie zosta ł y przyci ę te karty wraz z zapiskami na margi-nesach kalendarza liturgicznego. Z czasem Psa ł  terz podiebradzki  zmienia ł  swoj ą  funkcj ę . Z r ę kopisu liturgicznego, kosztownego, bogato zdobionego, cho ć  bardziej przeznaczonego do budowania osobistej pobo ż no ś ci, stop- 8  Patera, Ž altá ř  pod ě bradsk  ý  , s. VII–X; Tadra, Ž altá ř  pod ě bradsk  ý  , s. 146–148. 9  Tadra, Ž altá ř  pod ě bradsk  ý  , s. 148–150. 10  Mrozowicz, Nad ź  ród  ł  ami do genealogii , s. 290–292. Tez ę  t ę  potwierdza istnienie R ę kopisu trzebo ń skiego , w którym znajduje si ę  w  ł a ś nie ten Elenchus . Martin Č apsk  ý 
Search
Tags
Related Search
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks
SAVE OUR EARTH

We need your sign to support Project to invent "SMART AND CONTROLLABLE REFLECTIVE BALLOONS" to cover the Sun and Save Our Earth.

More details...

Sign Now!

We are very appreciated for your Prompt Action!

x